خواجه نصير الدين الطوسي ( كوشش مصطفى بروجردى )

90

بازنگارى اساس الاقتباس ( فارسى )

متأخر از نظر زمانى باهم باشند ، مانند حركت دست و حركت انگشتر ، زيرا حركت دست بالذات متقدم بر حركت انگشتر است ، با اين‌كه اين‌دو حركت همزمان باهم صورت مىگيرند . دو نكته 1 - تقابل ميان متقدم و متأخر ، تقابل تضايف است . 2 - هركدام از متقدم و متأخرى كه در برابر آن متقدم است ، در معنىاى كه تقدم و تأخر را به اعتبار آن معنى در نظر گرفته باشند ، اشتراك دارند ( مثلا علت و معلول در اين‌كه تقدم و تأخر هردو بالذات است ، مشتركند ) . اما متقدم ويژگىاى دارد كه به خاطر آن ويژگى بر متأخر پيشى مىگيرد . اين ويژگى ممكن است يك مزيت يا نزديكى به مبدأ مفروض باشد . مثلا پدر و پسر در زمان ، متشاركند ، اما پدر به زمان گذشته نزديك‌تر از پسر است ، يا علت و معلول در وجود متشاركند ، اما علت به اين صورت از معلول متمايز مىشود كه وجود معلول از اوست . معيت : هرگاه ميان دو پديده رابطهء تقدم و تأخر - به يكى از اين پنج معنى - نباشد ، اما در يك معنى از اين معانى مشترك باشند ، رابطهء معيت برقرار مىشود ، مانند دو پديدهء زمانى كه هيچ‌كدام بر ديگرى تقدم يا تأخر نداشته باشند يا دو ذات موجود كه معلول يك علت باشند . بر اين اساس ، معيت نيز داراى پنج معنى است : معيت زمانى ، طبعى ، رتبى ، شرف ، ذات . در اين‌جا بحثى كه مىخواستيم در اين مقاله بيان كنيم ، پايان مىپذيرد . ناگفته نماند كه بيش‌تر مطالب اين مقاله شبيه به مصادرات است و در علوم ديگر بايد بر آن‌ها برهان اقامه شود . و بالله التوفيق .